घटक ४ : जलगुणवत्ता

प्रकरण २ : पर्यावरणीय जीवनपद्धती

उपक्रमाचे नाव :
पाण्याच्या घरगुती वापरातून तयार होणाऱ्या सांडपाण्याचा पुनर्वापर करणे.
उपक्रमाचा उद्देश/महत्त्व :
उत्तर : सांडपाण्याचा योग्य व शास्त्रीय पुनर्वापर करणे व जलस्रोतांचे प्रदूषण रोखणे.
उपक्रमासाठी नियोजित कालावधी :
उत्तर : १० दिवस.
साहित्य व उपकरणे :
उत्तर : १) विविध फिल्टर्स
२) नोंदवही
३) पेन
४) पेन्सिल इत्यादी.
उपक्रमाची कार्यपद्धती : पाण्याच्या घरगुती वापरातून तयार होणाऱ्या सांडपाण्याचा पुनर्वापर कसा व कोणत्या गोष्टींसाठी केला, त्याची कार्यवाही, खर्च, फायदे, उपयुक्तता इत्यादी संदर्भाने सविस्तर माहिती :

१) वाढत्या लोकसंख्येमुळे सांडपाण्याचे प्रमाण देखील वाढत आहे. तेव्हा हे पाणी उघड्यावर फेकून न देता त्याचा पुनर्वापर करणे पर्यावरणासाठी योग्य ठरेल.

२) त्यामुळे यावर शाश्वत उपाय काढत आम्ही पुढीलप्रमाणे सांडपाण्याचा पुनर्वापर केला :

कार्यवाही =>

१) घरातील सांडपाण्याची योग्य पद्धतीने विल्हेवाट लावली, म्हणजे सांडपाणी थेट रस्त्यावर न सोडता बंदिस्त शोषखड्ड्यात सोडले.

२) घराच्या शेजारी एक तरी शोषखड्डा करावा व त्या शोषखड्ड्यात प्राथमिक गाळणी करून ते पाणी जवळील असलेल्या शेतातील किंवा परसबागेतील झाडांना सोडावे (शेतकऱ्याची परवानगी घेऊन).

३) यामुळे आता सांडपाणी हे थेट शेतात जाईल, झाडांना मिळेल व जमिनीत मुरून भूजल पातळी वाढेल.

खर्च =>
उत्तर : शोषखड्डा बनवण्यासाठी सुमारे ५०० ते ६०० रुपये खर्च लागतो (प्रति १ शोषखड्डा).
फायदा =>
उत्तर : १) पाण्याचा पुनर्वापर होतो.
२) पिण्याच्या व शुद्ध पाण्याची बचत होते.
३) शेती व फुलबागांना पाणी व पोषण मिळते.
४) डास व रोगराईचे प्रमाण कमी होते.
आकृती/छायाचित्रे : घरगुती सांडपाणी विल्हेवाट व शोषखड्डा आराखडा
सांडपाणी पाईप बारीक वाळू बारीक खडी मोठे दगड / विटा शोषखड्डा (Soak Pit) बागेसाठी पाईपलाईन परसबाग / झाडे
घरातील सांडपाणी पुनर्वापर व शोषखड्डा रेखाचित्र
उपक्रम करीत असताना स्पष्ट झालेल्या संकल्पना :
उत्तर : सांडपाणी म्हणजे अशुद्ध पाणी किंवा दैनंदिन वापरामुळे दूषित झालेले पाणी. या सांडपाण्यावर प्राथमिक प्रक्रिया करून ते सहज पुनर्वापरात आणता येते.
नवीन काय शिकलात ?
उत्तर : घरगुती वापरलेल्या सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन केल्यास पाण्याचा अपव्यय टळतो, परिसरात दुर्गंधी व डासांची पैदास रोखता येते आणि परसबागेला मोफत पाणी मिळते.
निष्कर्ष :
उत्तर : सांडपाण्याचा अनेक प्रकारे पुनर्वापर करणे शक्य असते. प्रत्येकाने आपल्या घराभोवती सांडपाणी जिरवण्यासाठी शोषखड्डा तयार केला पाहिजे.
उपक्रमाविषयी आपले मत/अनुभव लिहा :
उत्तर : सांडपाणी हे आंघोळघर, स्वयंपाकघर, धुणीभांडी, कारखाने इत्यादी ठिकाणी होणाऱ्या पाण्याच्या वापरातून निर्माण होते. त्याचे योग्य नियोजन ही स्वच्छतेची गुरुकिल्ली आहे.
पालकांची मदत :
उत्तर : पालकांनी शोषखड्ड्याची रचना समजून घेण्यास व प्रत्यक्ष खड्डा तयार करण्यासाठी विशेष मदत केली.
पालकांचे मत :
उत्तर : सांडपाण्यामुळे रोगराई पसरते, त्याची योग्य ती शास्त्रोक्त विल्हेवाट लावलीच पाहिजे.
सहकार्य घेतलेल्या व्यक्ती :
उत्तर : १) मित्र, २) पालक, ३) शिक्षक, ४) काही कामगार बंधू.
वापरण्यात आलेल्या संदर्भ साहित्यांची यादी :
उत्तर : १) इयत्ता १० वी जलसुरक्षा पुस्तिका
२) सांडपाणी व्यवस्थापन मार्गदर्शन पुस्तिका
उपक्रमाचे नाव :
खाऱ्या पाण्याचा पुनर्वापर किंवा व्यवस्थापनविषयक कोणत्याही एका राज्याच्या किंवा देशाच्या कार्याचा अभ्यास करणे.
उपक्रमाचा उद्देश/महत्त्व :
उत्तर : भारतात दिवसेंदिवस गोड्या पाण्याची पातळी कमी होत आहे. लोकसंख्येमुळे पाण्याची गुणवत्तेची पातळी खूपच कमी झाली आहे. त्यामुळे खाऱ्या पाण्याचे गोड्या पाण्यात रूपांतर करणाऱ्या डिसेलिनेशन तंत्रज्ञानाचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
उपक्रमासाठी नियोजित कालावधी :
उत्तर : ४ दिवस.
साहित्य व उपकरणे :
उत्तर : १) पेन, २) पेन्सिल, ३) मोबाईल, ४) नोंदवही इत्यादी.
उपक्रमाची कार्यपद्धती : खाऱ्या पाण्याचा पुनर्वापर किंवा व्यवस्थापनविषयक कोणत्याही एका राज्याच्या किंवा देशाच्या कार्याची योजना, क्षेत्र, प्रणाली, फायदे इत्यादी संदर्भाने सविस्तर माहिती :
* योजना :

१) खाऱ्या पाण्यावर संशोधन करण्यासाठी गुजरात मधील भावनगर येथे 'सेंट्रल सॉल्ट अँड मरीन केमिकल्स रिसर्च इन्स्टिट्यूट' (CSMCRI) स्थापन करण्यात आले.
२) ही योजना किनारपट्टी व ग्रामीण भागातील पाण्यातील क्षार बाजूला करून शुद्ध पिण्याचे पाणी देण्यासाठी सुरू करण्यात आली आहे.

* प्रणाली :

१) समुद्राच्या पाण्याचा रसाकर्षण दाब २० बार म्हणजे हवेच्या दाबाच्या २० पट आहे.
२) विहिरीच्या पाण्यातील क्षार काढण्यासाठी १५ ते ३० बार एवढा दाब पुरेसा होतो.

१] सूक्ष्म धागे (Hollow Fiber Membrane) :

हे धागे केसापेक्षा बारीक असून आतून पोकळ असतात. धाग्याबाहेर खारे पाणी तर आतून गाळलेले गोड पाणी बाहेर पडते.

२] सपाट पडदा व गुंडाळी पडदा (Spiral Wound Membrane) :

सपाट पडदा व आधारासाठी प्लॅस्टिकची जाळी यांचे एकाआड एक थर देऊन सपाट वा गुंडाळी स्वरूपात यांची रचना केलेली असते. यामुळे कमी जागेत जास्त क्षेत्रफळाचा पडदा बसवता येतो.

३] नळीच्या स्वरूपात (Tubular Membrane) :

१२ मिमी ते २५ मिमी व्यासाच्या नळ्यांच्या पाझरून तयार करण्यात येतात. प्रति-रसाकर्षण यंत्रणेच्या संकल्पनेसाठी रसायनशास्त्र व सूक्ष्मजीवशास्त्र यांच्याबरोबर पडद्यावर साचून साठणारे क्षारांचे थर वा जिवाणूंमुळे पडद्यावर होणारी कुजण्याची क्रिया यांचे चांगले ज्ञान असावे लागते.

आकृती/छायाचित्रे : समुद्राचे खारे पाणी गोडे करणे (Desalination Process)
समुद्राचे पाणी (खारे पाणी) उच्च दाब पंप (20-60 Bar) RO मेम्ब्रेन (अर्धपारपटल पडदा) शुद्ध गोडे पाणी (पिण्यायोग्य) अतिखारट पाणी (Reject Brine)
रिव्हर्स ऑस्मॉसिस (RO) द्वारे समुद्राचे पाणी शुद्धीकरण प्रणाली
उपक्रम करीत असताना स्पष्ट झालेल्या संकल्पना :
उत्तर : पृथ्वीवर उपलब्ध असलेल्या पाण्यापैकी सुमारे ९७% पाणी समुद्रात आहे. परंतु ते अती क्षारयुक्त असल्याने पिण्यासाठी थेट उपलब्ध नाही. योग्य विज्ञानाच्या साहाय्याने त्याचे गोड्या पाण्यात रूपांतर करणे शक्य आहे.
नवीन काय शिकलात ?
उत्तर : आपल्या देशातील १२ राज्यांना फार मोठा समुद्रकिनारा लाभला आहे. ठिकठिकाणी समुद्राचे पाणी शुद्ध करण्याचे प्रकल्प (Desalination Plants) उभारल्यास किनारपट्टीची पाणीटंचाई कायमची दूर होऊ शकते.
निष्कर्ष :
उत्तर : भारतात दिवसेंदिवस भूजल पातळी कमी होत आहे. त्यामुळे खाऱ्या पाण्याचे गोड्या पाण्यात रूपांतर करण्याचे आधुनिक तंत्रज्ञान भविष्यातील जलसुरक्षेसाठी वरदान ठरेल.
उपक्रमाविषयी आपले मत/अनुभव लिहा :
उत्तर : समुद्राच्या पाण्याचे गोड्या पाण्यात रूपांतर करण्याचा सरासरी खर्च अवघ्या १० पैसे दर लिटर येतो, जो भविष्यात आर्थिकदृष्ट्या परवडणारा आहे.
पालकांची मदत :
उत्तर : समुद्राचे पाणी इतके खारट असते की ते तोंडातही धरवत नाही, त्याविषयी पालकांनी माहिती दिली व प्रकल्पासाठी प्रोत्साहन दिले.
पालकांचे मत :
उत्तर : विद्यार्थ्यांनी असे नाविन्यपूर्ण प्रकल्प सतत करत राहिल्यास खाऱ्या पाण्यावर कायमस्वरूपी तोडगा निघेल व संशोधनाला चालना मिळेल.
सहकार्य घेतलेल्या व्यक्ती :
उत्तर : १) शिक्षक, २) मित्र, ३) आई-वडील.
वापरण्यात आलेल्या संदर्भ साहित्यांची यादी :
उत्तर : १) इयत्ता १० वी जलसुरक्षा पुस्तिका
२) पाणी व्यवस्थापन व तंत्रज्ञान संदर्भ ग्रंथ
कृती : खारे पाणी व गोडे पाणी यामधील फरक वैज्ञानिक पद्धतींच्या आधारे तपासून पहा किंवा त्यांची माहिती घ्या व तक्ता पूर्ण करा :
मुद्दा खारे पाणी गोडे पाणी
पाण्यातील घटक क्षार (सोडियम, क्लोराईड, सल्फेट इ.) चे प्रमाण खूप जास्त क्षार अल्प प्रमाणात, विद्राव्य खनिजे
चव खारट व तुरट गोड / अळणी व चवदार
रंग पांढुरका / फिकट निळसर निर्मळ व पारदर्शक
वास विशिष्ट दर्प / खारट वास कोणताही वास नसतो
क्षारता जास्त (३० ते ३५ ppt पेक्षा जास्त) कमी (०.५ ppt पेक्षा कमी)
pH (सामू) ७.५ ते ८.५+ (अल्कलीयुक्त) ६.५ ते ७.५ (उदासीन)
शेती वापर पद्धती सुरक्षित नाही (पिके जळतात) पूर्णपणे सुरक्षित व पोषक
प्राण्यांसाठी उपयुक्तता पिण्यासाठी उपयुक्त नाही पिण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त
वनस्पतींसाठी उपयुक्तता उपयुक्त नाही (मुळांचे नुकसान होते) उपयुक्त व वाढीसाठी आवश्यक
उद्योगधंदे वापर थेट वापर नाही (गंज निर्माण होतो) थेट वापर शक्य आहे
जमिनीवर होणारा परिणाम जमिनीची क्षारता वाढते (जमीन नापीक होते) जमिनीची सुपीकता टिकून राहते
शिक्षकांचा अभिप्राय स्वाक्षरी व दिनांकासह :
***
← Back

इयत्ता १०वी जलसुरक्षा घटक ४ प्रकरण २ पर्यावरणीय जीवनपद्धती संपूर्ण माहिती

"पर्यावरणीय जीवनपद्धती" हे प्रकरण दैनंदिन जीवनात पाण्याचा कमीत कमी वापर करणे, घरगुती सांडपाण्याचा शोषखड्ड्याद्वारे निचरा करणे आणि समुद्राचे खारे पाणी गोडे करण्याचे डिसेलिनेशन तंत्रज्ञान यावर आधारित आहे. तसेच गोडे पाणी व खारे पाणी यांच्यातील वैज्ञानिक फरकाचा तक्ता यात समाविष्ट आहे.

अभ्यासक्रम व महत्त्वाचे मुद्दे (Key Concepts)

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions - FAQs)

१. शोषखड्डा कसा तयार करावा?

घरामागे १ मीटर बाय १ मीटर आकाराचा खड्डा खोदून तळाशी मोठे दगड, मधोमध खडी आणि वरच्या थरात वाळू भरून सांडपाणी त्यात सोडले जाते, ज्यामुळे पाणी जमिनीत सुरक्षित मुरते.

२. समुद्राचे खारे पाणी गोडे करता येते का?

होय, उच्च दाबाच्या रिव्हर्स ऑस्मॉसिस (RO Membrane Desalination) तंत्रज्ञानाचा वापर करून समुद्राच्या पाण्यातील मीठ वेगळे करून ते गोडे करता येते.

३. दैनंदिन जीवनात पाणी वाचवण्याचे सोपे मार्ग कोणते?

ब्रश करताना नळ बंद ठेवणे, वाहने पाईपने न धुता बादलीने पुसणे आणि भाज्या धुतलेले पाणी झाडांना टाकणे हे सोपे मार्ग आहेत.

संबंधित शोध संज्ञा (Related Searches)

पर्यावरणीय जीवनपद्धती स्वाध्याय उत्तरे १०वी जलसुरक्षा घटक ४ प्रकरण २ शोषखड्डा रेखाचित्र व रचना खारे पाणी व गोडे पाणी फरक तक्ता Class 10 Eco-friendly Water Living Soak Pit Diagram Class 10