घटक ३ : जलव्यवस्थापन

प्रकरण ३ : जलकायदे आणि नियम

उपक्रमाचे नाव :
महाराष्ट्र राज्याच्या जलनीतीचा अभ्यास करणे.
उपक्रमाचा उद्देश/महत्त्व :
उत्तर : वाढत्या लोकसंख्येमुळे दरडोई पाण्याची उपलब्धता दिवसेंदिवस कमी होत चालली आहे. तसेच वाढते शहरीकरण व औद्योगिकीकरणामुळे पाण्याचा समन्यायी पुरवठा निश्चित धोक्यात आला आहे. त्यामुळे महाराष्ट्र राज्याची जलनीती, कायदे व नियम समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
उपक्रमासाठी नियोजित कालावधी :
उत्तर : ३० दिवस.
साहित्य व उपकरणे :
उत्तर : १) पेन
२) पेन्सिल
३) नोंदवही
४) मोबाईल
५) लॅपटॉप
६) पुस्तक
७) संदर्भ ग्रंथ इत्यादी.
उपक्रमाची कार्यपद्धती : महाराष्ट्र राज्याच्या जलनीतीची धोरणे, उद्दिष्टे, विशिष्ट योजना व त्यात समाविष्ट ठळक बाबींची सविस्तर माहिती :
उत्तर : महाराष्ट्रात राज्याची जलनीती २००३ मध्ये निश्चित करण्यात आली आहे. यामध्ये काळानुरूप वाढत्या गरजांचा वेध घेत दिनांक ५ सप्टेंबर २०१९ ला व्यापक सुधारणा करून नवीन सुधारित धोरण निश्चित करण्यात आले.
जलनीतीची धोरणे :

दीर्घकालीन शाश्वत बदलांकरता सर्व लाभधारकांना सहभागी करून घेणे आवश्यक आहे. प्रचलित पाणी वापराच्या पद्धतींमध्ये बदल करण्याच्या गरजेवर मोठ्या प्रमाणात एकमत तयार करण्यासाठी लाभधारकांच्या सातत्याने भेटी व चर्चासत्रे घेण्यात येतील.

जलनीती उद्दिष्ट्ये :
  1. नदी खोऱ्यातील संस्थांची जबाबदारी व अधिकार स्पष्टपणे निश्चित करणे.
  2. जलसंपत्ती व पाणलोट क्षेत्रांचे नियोजन, विकास आणि शाश्वत व्यवस्थापन करणे.
विशिष्ट योजना :

घरगुती पाणी वापर शहरी व ग्रामीण भागातील जनतेसाठी व जनावरांना आवश्यक असलेल्या पाण्यासहित घरगुती पाण्याची पुरेशी सुविधा प्राधान्याने पुरवली जाईल. शहरी आणि ग्रामीण पाणी पुरवठ्यातील उपलब्धतेची तफावत टप्प्याटप्प्याने दूर करण्यात येईल.

आकृती/छायाचित्रे : जलनीती व सिंचन कायदे संरचना आराखडा
जलनीती व सिंचन कायदे व नियम राज्याची सुधारित जलनीती २०१९ महाराष्ट्र सिंचन कायदा १९७६ राष्ट्रीय जलनीती २०१२ जलसंपत्ती नियमन प्राधिकरण कायदा २००५
भारतातील व महाराष्ट्रातील प्रमुख जलनीती व कायदे रचना
उपक्रम करीत असताना स्पष्ट झालेल्या संकल्पना :
उत्तर : राष्ट्रीय जलनीतीमध्ये पाणी ही राष्ट्राची सामाईक संपत्ती मानली जाते. पाण्याचे न्याय्य आणि समन्यायी वाटप, पाण्याचा पिण्याचा प्राधान्यक्रम आणि पाण्याचा हक्क हा प्रत्येक नागरिकाला मिळण्यासाठी शासनाचे कायदे व नियमावली आवश्यक असते.
नवीन काय शिकलात ?
उत्तर : पाणी टंचाई निर्माण होण्याची प्रमुख कारणे म्हणजे वाढती लोकसंख्या, औद्योगिकीकरण व पाण्याचा अनिर्बंध अनधिकृत उपसा ही आहेत. केवळ जलसाठे बांधून चालत नाही, तर कायद्याच्या काटेकोर चौकटीत राहून पाणी वाटप व्यवस्थापन केले तरच तंटे मिटू शकतात.
निष्कर्ष :
उत्तर : वाढणारी लोकसंख्या व बेसुमार उपशामुळे पाण्याची टंचाई निर्माण होत आहे. शासकीय जलनीतीचे नियम, पाणी वापर संस्थांची निर्मिती आणि लोकांचा सक्रिय सहभाग याद्वारेच भविष्यातील भीषण जलसंकट टाळता येईल.
उपक्रमाविषयी आपले मत/अनुभव लिहा :
उत्तर : हा उपक्रम राबवल्याने जलनीती व जलकायदे याबद्दल सविस्तर माहिती मिळते. पाण्याचा अपव्यय रोखणे हे केवळ शासनाचे नसून प्रत्येक नागरिकाचे कायदेशीर व नैतिक कर्तव्य आहे हे समजले.
पालकांची मदत :
उत्तर : पालकांनी शहरीकरण व औद्योगिकीकरण यामुळे पाणीटंचाई कशी वाढली याबद्दल सविस्तर माहिती सांगितली व जुन्या काळातील कायद्यांची माहिती दिली.
पालकांचे मत :
उत्तर : मानवाच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी आपण निसर्गावर अवलंबून आहोत हे लक्षात घेऊन पाण्याचा वापर काटकसरीने केला पाहिजे. जलकायद्यांची माहिती शालेय स्तरावर मिळणे कौतुकास्पद आहे.
सहकार्य घेतलेल्या व्यक्ती :
उत्तर : १) मित्र / मैत्रीण
२) शिक्षक
३) पालक
वापरण्यात आलेल्या संदर्भ साहित्यांची यादी :
उत्तर : १) इयत्ता १० वी जलसुरक्षा पुस्तक
२) महाराष्ट्रातील जलसिंचन अहवाल
३) कुमार विश्वकोश
४) महाराष्ट्र जलनीती २०१९ पुस्तिका
कृती : दैनंदिन जीवनातील पाणी वापर तसेच शेतीसिंचन, औद्योगिक पाणी वापर यासाठी एक नियमावली स्वतः तयार करा.
नियमावलीचे ब्रीदवाक्य : "आता वापरू जलनीती, नको दुष्काळाची भीती."
नियम :
  1. पाण्याचे नळ बंद करणे : वापर नसताना नळ वाहता न ठेवता तात्काळ बंद करणे.
  2. वाहने धुण्यासाठी पाण्याचा काटकसरीने वापर : पाण्याच्या पाईपऐवजी बादली व ओल्या कापडाचा वापर करणे.
  3. वेळ निश्चित करणे : पिण्याचे पाणी सोडण्यासाठी व पिण्यासाठी योग्य वेळ निश्चित करणे.
  4. तुषार सिंचनाचा वापर : सपाट व उताराच्या शेतात तुषार सिंचनाचा जास्तीत जास्त वापर करणे.
  5. ठिबक सिंचनाचा वापर : फळबागा व पिकांसाठी ठिबक सिंचन पद्धती अनिवार्य करणे.
  6. पाणी लिकेजवर तात्काळ लक्ष : पाईपलाईन लिकेज दिसताच संबंधित यंत्रणेला कळवून तात्काळ दुरुस्त करणे.
  7. पाण्याचा पुनर्वापर : सांडपाण्यावर पुनर्प्रक्रिया करून त्याचा बागेसाठी किंवा उद्योगांसाठी वापर करणे.
  8. ब्रश करताना नळ बंद : दात घासताना अथवा दाढी करताना नळ अखंड चालू न ठेवणे.
  9. आंघोळीसाठी बादलीचा वापर : आंघोळ करताना शॉवर ऐवजी बादली व तांब्या वापरणे.
  10. पुनर्वापर : कपडे धुतल्यावर राहिलेले साबणाचे पाणी फरशी धुण्यासाठी किंवा शौचालयासाठी वापरणे.
शिक्षकांचा अभिप्राय स्वाक्षरी व दिनांकासह :
***
← Back

इयत्ता १०वी जलसुरक्षा घटक ३ प्रकरण ३ जलकायदे आणि नियम संपूर्ण माहिती

देशातील व महाराष्ट्रातील जलसंपत्तीचे संरक्षण करण्यासाठी अस्तित्वात असणारे कायदे, नियम आणि प्राधिकरणांची माहिती या प्रकरणात दिली आहे. भूजल उपशाचे नियमन, पाणी वाटपाचे हक्क आणि जलप्रदूषण प्रतिबंधक कायदे यावर भर दिला आहे.

अभ्यासक्रम व महत्त्वाचे मुद्दे (Key Concepts)

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions - FAQs)

१. MWRRA प्राधिकरणाचे मुख्य काम काय आहे?

पाण्याचे समन्यायी वाटप करणे, सिंचन व पिण्याच्या पाण्याचे दर निश्चित करणे आणि जलविवादांवर कायदेशीर तोडगा काढणे हे याचे मुख्य काम आहे.

२. भूजल उपशावर कायद्याने कोणती बंधने घातली आहेत?

अतिशोषित पाणलोट क्षेत्रात नवीन कूपनलिका (Borewell) खोदण्यास बंदी आहे आणि सार्वजनिक पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोताच्या ५०० मीटर परिसरात व्यावसायिक उपसा करण्यास मनाई आहे.

३. जलप्रदूषण केल्यास कोणती शिक्षा होऊ शकते?

जलप्रदूषण नियंत्रण कायद्यानुसार प्रदूषण करणाऱ्या कारखान्यांवर किंवा व्यक्तींवर आर्थिक दंड आणि ३ महिने ते ६ वर्षांपर्यंत तुरुंगवासाची कायदेशीर तरतूद आहे.

संबंधित शोध संज्ञा (Related Searches)

जलकायदे आणि नियम कार्यपुस्तिका उत्तरे १०वी जलसुरक्षा घटक ३ प्रकरण ३ महाराष्ट्र भूजल कायदा २००९ MWRRA माहिती व कार्ये दहावी Class 10 Water Laws and Regulations Water Rights Maharashtra Std 10