घटक २ : जलसंधारण

प्रकरण ३ : जलसंधारण व लोकसहभाग

उपक्रमाचे नाव :
परिसरात राबवण्यात आलेल्या एका जलसंधारण योजनेची/उपक्रमाची व त्यातून पूर्ण केलेल्या एका कामाची प्रत्यक्ष भेट देऊन माहिती घेणे.
उपक्रमाचा उद्देश / महत्त्व :
उत्तर : ज्या क्षेत्रात अपुरा व अनियमित पाऊस पडतो, तो पाऊस अडवून जमिनीत मुरवणे व पाण्याचा तीव्र प्रश्न सोडवण्यासाठी एकत्र येऊन लोकसहभागातून उपाय काढणे.
उपक्रमासाठी नियोजित कालावधी :
उत्तर : हा उपक्रम पूर्ण करण्यासाठी नियोजित कालावधी १५ दिवस.
साहित्य व उपकरणे :
उत्तर : १) पेन    २) पेन्सिल    ३) मोबाईल    ४) माहिती    ५) पुस्तिका    ६) संदर्भ ग्रंथ इत्यादी.
उपक्रमाची कार्यपद्धती : जलसंधारण योजना/उपक्रमाची उद्दिष्टे, अंमलबजावणी व पूर्ण झालेल्या कामाची गरज, ठिकाण, क्षेत्र, उपयुक्तता, परिणामकारकता याबाबत सविस्तर माहिती :

उत्तर : * योजना : १) ही महाराष्ट्र शासनाने व विविध सामाजिक संस्थांनी सुरू केलेली योजना आहे.
२) पाण्याचे वितरण असमान आहे आणि म्हणूनच बऱ्याच भागात पावसाची तसेच भूजलाची कमतरता भासते.
३) यावर उपाय म्हणून अभिनेता आमीर खान व सहकाऱ्यांनी 'पाणी फाउंडेशन' ची स्थापना केली.

* अंमलबजावणी : अभिनेता आमीर खान व 'सत्यमेव जयते' च्या टीमने महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त गावांसाठी 'वॉटर कप स्पर्धा' आयोजित करून लोकसहभागाची चळवळ उभी केली.

* ठिकाण : पाणलोट क्षेत्र विकासांतर्गत दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमध्ये पाणी फाउंडेशनचे काम व्यापक स्वरूपात राबवण्यात आले.

* कामाची गरज : पिण्यासाठी, स्वच्छतेसाठी, मानवी आरोग्य संवर्धनासाठी, वनस्पती संवर्धनासाठी व शेती समृद्धीसाठी पाण्याचा पुरवठा नियमित करणे.

उपयुक्तता :
उत्तर : १) मानवाच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी आपण निसर्गावर अवलंबून असतो.
२) पाणी अडवणे, अडवलेले पाणी जमिनीत मुरवणे, त्या पाण्याचा योग्य रीतीने वापर केला तर दुष्काळ, वाढते तापमान यांसारख्या समस्यांना सामोरे जाण्यास मदत होईल.
३) ग्रामस्थांना पाण्याचे महत्त्व व श्रमदानाची ताकद समजते.
४) या उपक्रमात पाणी अडवून त्याचा शेतीसाठी योग्य उपयोग केला जातो.
५) या उपक्रमाने पाण्याचे संकट टळते व पाण्याचा योग्य प्रकारे वापर केला जातो.
६) पृथ्वीवर प्रचंड उपशामुळे निर्माण होणाऱ्या पाणीटंचाईवर या लोकसहभागाच्या उपक्रमाने यशस्वी आळा बसतो.
आकृती / छायाचित्रे :
लोकसहभागातून जलसंधारण / श्रमदान छायाचित्र
आकृती : लोकसहभागातून जलसंधारण / श्रमदान छायाचित्र
उपक्रम करीत असताना स्पष्ट झालेल्या संकल्पना :
उत्तर : शेततळे, जलसिंचन, माथा ते पायथा उपचार यांच्या संकल्पना स्पष्ट झाल्या. शेतीबाबतच्या नवीन गोष्टी व पाणी व्यवस्थापनातील लोकसहभागाचे महत्त्व समजले.
नवीन काय शिकलात ?
उत्तर : पाणी हे जीवन असून ते पंचतत्त्वांपैकी एक आहे. पाण्याचे मानवी जीवनात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. पाण्याचा अतिरिक्त वापर टाळून ते योग्य प्रमाणात वापरणे आणि सामूहिक प्रयत्नांतून दुष्काळमुक्ती शक्य आहे हे शिकता आले.
निष्कर्ष :
उत्तर : पावसाचे पाणी जमिनीत मुरल्याने त्याचा योग्य फायदा जमिनीला होतो व भूजल पातळी वाढते. 'पाणी अडवा, पाणी जिरवा' ही योजना लोकसहभागातूनच यशस्वी होते.
उपक्रमाविषयी आपले मत/अनुभव लिहा :
उत्तर : हा उपक्रम करत असताना सामूहिक ऐक्याची नवीन संकल्पना समजली. कमीत कमी खर्चात पाणी जमिनीत मुरवता येते व पाण्याचा अपव्यय टाळता येतो.
पालकांची मदत :
उत्तर : उपक्रम करताना ज्या अडचणी आल्या, तेव्हा पालकांनी मार्गदर्शन केले व जुन्या काळातील श्रमदानाचे अनुभव व माहिती समजावून सांगितली.
पालकांचे मत :
उत्तर : पाण्याचा योग्य वापर केल्याने व पाण्याचे महत्त्व पटवून दिल्याने पाणी वाया जाणार नाही. 'पाणी अडवा, पाणी जिरवा' या संकल्पनेचा वापर प्रत्येकाने केला पाहिजे.
सहकार्य घेतलेल्या व्यक्ती :
उत्तर : हा उपक्रम करत असताना मला शिक्षक, आई, वडील, बहीण, भाऊ व मित्र यांचे सहकार्य लाभले.
वापरण्यात आलेल्या संदर्भ साहित्यांची यादी :
उत्तर : १) इयत्ता १० वी जलसुरक्षा पुस्तक    २) संदर्भ ग्रंथ    ३) पाणी फाउंडेशन माहिती पुस्तिका
कृती : तुम्ही अभ्यासलेल्या जलसंधारण योजना/उपक्रम यांतर्गत पूर्ण झालेल्या एका कामाच्या संदर्भाने लोकसहभागातून पूर्ण केलेल्या कार्याचा ओघतक्ता सविस्तर तयार करा.
पायरी १ - लोकसहभागाचे नियोजन व कृती आराखडा तयार करणे :
काय केले ?
१. उपक्रम गरज व महत्त्व यावर ग्रामसभेत चर्चा केली.
२. कामाची नेमकी उद्दिष्टे ठरविली.
३. कृती कार्यक्रमाची रूपरेषा आखली.
४. साधनसामग्री व श्रमदानाचे विस्तृत नियोजन केले.
पायरी २ - नियोजनाची अंमलबजावणी (उपक्रम कार्यवाही) :
काय केले ?
१. गावातील सर्वांना सूचना देणे व कामाची माहिती समजावणे.
२. विविध गटांना कामकाज वाटप करणे व प्रत्यक्ष श्रमदान कृती करणे.
३. कामावर तांत्रिक नियंत्रण व योग्य मार्गदर्शन ठेवणे.
४. पूर्ण केलेल्या कामाचा वेळोवेळी आढावा घेणे.
पायरी ३ - उपक्रमाचे मूल्यमापन करणे व उत्पादकता तपासणे :
काय केले ?
१. प्रत्यक्ष पाणीसाठा व बंधाऱ्याच्या कामकाजाची पाहणी.
२. ग्रामसभेत चर्चा व अंतिम अहवाल सादरीकरण.
३. उपक्रम पूर्णत्वाची माहिती परिसरातील इतर गावांना देणे.
४. ऋणनिर्देश - श्रमदान करणाऱ्या सर्व ग्रामस्थांचे व घटकांचे अभिनंदन!
शिक्षकांचा अभिप्राय स्वाक्षरी व दिनानांकसह :
दिनांक : .................... शिक्षकांची स्वाक्षरी : ....................
← Back

इयत्ता १०वी जलसुरक्षा घटक २ प्रकरण ३ जलसंधारण व लोकसहभाग संपूर्ण माहिती

या प्रकरणात जलसंधारणाच्या सरकारी व सामाजिक योजना यशस्वी होण्यासाठी लोकसहभागाचे आणि ग्रामस्थांच्या एकजुटीचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. श्रमदान, जनजागृती, पाणी समिती आणि आदर्श गावांची यशोगाथा या प्रकरणाचा मुख्य गाभा आहे.

अभ्यासक्रम व महत्त्वाचे मुद्दे (Key Concepts)

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions - FAQs)

१. जलसंधारणात लोकसहभाग का महत्त्वाचा आहे?

सरकारी योजना केवळ निधी देतात, पण बांधलेल्या बंधाऱ्यांची देखभाल करणे, पाणी चोरी रोखणे आणि जलसंधारण टिकवणे हे लोकसहभागाशिवाय शक्य होत नाही.

२. श्रमदानामुळे गावात कोणते बदल घडून येतात?

श्रमदानामुळे कामाचा खर्च वाचतो, ग्रामस्थांमध्ये एकात्मतेची भावना वाढते आणि स्वतः बांधलेल्या कामाबद्दल जबाबदारीची जाणीव निर्माण होते.

३. जलसाक्षरतेसाठी कोणत्या उपक्रमांचे आयोजन केले जाते?

प्रभातफेरी, पथनाट्ये, जलदिंडी, कार्यशाळा आणि पाणी बचतीची सामूहिक प्रतिज्ञा याद्वारे जलसाक्षरता निर्माण केली जाते.

संबंधित शोध संज्ञा (Related Searches)

जलसंधारण व लोकसहभाग कार्यपुस्तिका उत्तरे १०वी जलसुरक्षा घटक २ प्रकरण ३ श्रमदान व जलसंधारण ओघतक्ता लोकसहभागाचे महत्त्व दहावी हिवरे बाजार जलव्यवस्थापन Class 10 Water Conservation Community