घटक १ : जलशिक्षण

प्रकरण ३ : पाण्याचे मोजमाप

उपक्रमाचे नाव :
पर्जन्यमापक तयार करून पावसाळ्यात तुमच्या परिसरातील एका आठवड्याच्या पर्जन्यमानाची नोंद घेणे.
उपक्रमाचा उद्देश / महत्त्व :
उत्तर : पर्जन्यमापक तयार करून पावसाळ्यात परिसरातील एका आठवड्याच्या पर्जन्यमानाची अचूक नोंद करणे.
उपक्रमासाठी नियोजित कालावधी :
उत्तर : उपक्रमासाठी नियोजित कालावधी ७ दिवस.
साहित्य व उपकरणे :
उत्तर : १) पर्जन्यमापक    २) पेन्सिल    ३) नोंदवही    ४) काचेची बाटली    ५) मोबाईल    ६) पेन
उपक्रमाची कार्यपद्धती : पर्जन्यमापक तयार करण्याची कृती व वापर यांची ठिकाण व कालावधीसह सविस्तर माहिती :

उत्तर : * कृती :

१) सर्व ठिकाणी पावसाचे मोजमाप करण्यासाठी पर्जन्यमापकाचा उपयोग केला.

२) पर्जन्यमापक तयार करण्यासाठी प्रथम एक दंडगोलाकार भांडे किंवा काचेची बाटली घ्यावी.

३) बाटलीत पाणी न शोषणाऱ्या प्लॅस्टिक अंशांकित पट्टी घ्यावी.

४) बाटलीत वरील भाग हा नरसाळ्याच्या आकाराचा जोडावा.

५) हे सर्व जोडून पर्जन्यमापक तयार केले जाते.

* वापर :

१) सर्व ठिकाणच्या दैनंदिन पर्जन्यमानात एकसूत्रता यावी म्हणून प्रमाणित पर्जन्यमापकाचा वापर केला जातो.

उत्तर : २) पाऊस मोजण्यासाठी लिटर प्रति चौरस मीटर किंवा मिलिमीटर एकक वापरून पाऊस मोजला जातो.

३) साधारणपणे जून ते ऑक्टोबर या महिन्यांमध्ये पाऊस पडतो. या वेळी दररोज सकाळी ८.३० वाजता पर्जन्यमापकातील नोंदी घेतल्या जातात.

४) सपाट प्रदेशात किमान १०० कि.मी. परिसरात एक पर्जन्यमापक बसवतात.

आकृती / छायाचित्रे : पर्जन्यमापक रेखाटन
३५ मिमी ३० मिमी २० मिमी १० मिमी ← नरसाळे ← मोजपट्टी / मोजपात्र

आकृती : पर्जन्यमापक (Rain-gauge)

उपक्रम करीत असताना स्पष्ट झालेल्या संकल्पना :
उत्तर : १) स्थिर पाणी मोजण्यासाठी लिटर, घनफूट, घनमीटर ही एकके वापरली जातात.
२) वाहते पाणी TMC, cusec व cumec या एककात मोजतात.
नवीन काय शिकलात ?
उत्तर : १) पाणी हे जीवन आहे.
२) भारतात आणि महाराष्ट्रात भौगोलिक रचनेनुसार वेगवेगळ्या ठिकाणी पर्जन्यमानात तफावत आढळते.
निष्कर्ष :
उत्तर : १) भूजल संपत्तीचे योग्य जतन करण्यासाठी पाण्याचे योग्य मापन होणे अत्यंत आवश्यक आहे.
२) वाहते पाणी TMC, cusec व cumec मध्ये मोजले जाते.
उपक्रमाविषयी आपले मत/अनुभव लिहा :
उत्तर : १) उपक्रम करताना समजते की जून ते ऑक्टोबर या कालावधीत पडणाऱ्या पावसाचे अचूक मोजमाप करणे शक्य होते.
२) हे मोजण्यासाठी स्वतः पर्जन्यमापक तयार करून वापरण्याचा अनुभव अत्यंत ज्ञानवर्धक होता.
पालकांची मदत :
उत्तर : उपक्रम करताना जेव्हा काही अडचणी आल्या, बाटली व पट्टीचे अंशांकन करताना पालकांनी विशेष मदत व मार्गदर्शन केले.
पालकांचे मत :
उत्तर : पाण्याचे महत्त्व, मानवाच्या मूलभूत गरजा, भूभागातील पाणी, जलचक्र, पाऊस, बाष्प, जमिनीत मुरलेले पाणी अशा अनेक संकल्पना मुलांना प्रत्यक्ष कृतीतून चांगल्या प्रकारे स्पष्ट झाल्या.
सहकार्य घेतलेल्या व्यक्ती :
उत्तर : १) शाळेतील शिक्षक    २) मित्र    ३) आई-वडील
वापरण्यात आलेल्या संदर्भ साहित्यांची यादी :
उत्तर : १) १० वी जलसुरक्षा पुस्तक    २) भूगोल पुस्तक
कृती : तुम्ही घेतलेल्या पर्जन्यमानाच्या नोंदीआधारे आलेख काढा. तुमच्या वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या पर्जन्यमापनाच्या नोंदी वेगवेगळ्या का आहेत? त्याची कारणे लिहा.
पाणी (मिमी) दिवस → १० २० ३० ४० ५० ६० ७० ८० १ २ ३ ४ ५ ६ ७ प्रमाण: Y-अक्ष: १ सेमी = १० मिमी X-अक्ष: दिवस
कारणे :
उत्तर : १) सदोष पर्जन्यमापक : विद्यार्थ्यांच्या पर्जन्यमापकाची रचना किंवा मोजपट्टीचे अंशांकन यात त्रुटी असणे.
२) स्थानिक भिन्नता : प्रत्येक भागात पावसाचे प्रमाण कमी-जास्त पडते, तसेच स्थानिक वाऱ्यांचा प्रभाव असतो.
३) बाष्पीभवनाचा वेग : पर्जन्यमापक ठेवलेल्या जागेनुसार सूर्यप्रकाश व बाष्पीभवनाचा वेग कमी-जास्त असणे.
शिक्षकांचा अभिप्राय स्वाक्षरी व दिनानांकसह :
दिनांक : .................... शिक्षकांची स्वाक्षरी : ....................
← Back

इयत्ता १०वी जलसुरक्षा घटक १ प्रकरण ३ पाण्याचे मोजमाप संपूर्ण माहिती

या प्रकरणात पाऊस आणि जलाशयातील पाणीसाठा मोजण्याच्या विविध वैज्ञानिक एककांची सविस्तर माहिती दिली आहे. यामध्ये पर्जन्यमापक यंत्राची रचना, मिलीमीटर, लिटर, क्युसेक, क्युमेक आणि टीएमसी (TMC) या एककांचे अर्थ व प्रत्यक्ष घरगुती पर्जन्यमापक उपक्रम स्पष्ट केले आहेत.

अभ्यासक्रम व महत्त्वाचे मुद्दे (Key Concepts)

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions - FAQs)

१. पाऊस मोजण्यासाठी कोणते उपकरण वापरतात?

पाऊस मोजण्यासाठी "पर्जन्यमापक यंत्र" (Rain Gauge) वापरले जाते. यामध्ये नरसाळे, मोजपात्र आणि मिलीमीटरमध्ये खुणा केलेली बाटली असते.

२. १ टीएमसी (1 TMC) पाणी म्हणजे किती लिटर?

१ टीएमसी म्हणजे १ हजार दशलक्ष घनफूट पाणी, ज्याचे लिटरमध्ये प्रमाण सुमारे २८.३१७ अब्ज लिटर (२८,३१,६८,४६,५९२ लिटर) इतके असते.

३. क्युसेक (Cusec) आणि क्युमेक (Cumec) मधील फरक काय?

एका सेकंदाला १ घनफूट पाणी वाहून जाणे म्हणजे १ क्युसेक (२८.३ लिटर/सेकंद), तर एका सेकंदाला १ घनमीटर पाणी वाहून जाणे म्हणजे १ क्युमेक (१००० लिटर/सेकंद) होय.

संबंधित शोध संज्ञा (Related Searches)

पाण्याचे मोजमाप कार्यपुस्तिका उत्तरे १०वी जलसुरक्षा घटक १ प्रकरण ३ पर्जन्यमापक यंत्र रचना आकृती १ टीएमसी पाणी म्हणजे किती लिटर क्युसेक आणि क्युमेक फरक Class 10 Water Security Unit 1 Chapter 3