घटक १ : जलशिक्षण

प्रकरण २ : जलजिज्ञासेचा सांस्कृतिक वारसा

उपक्रमाचे नाव :
तुम्हांला माहीत असलेल्या किंवा परिसरातील एका प्राचीन जलव्यवस्थापन/पाणीसाठवणूक पद्धतीचा अभ्यास करणे.
उपक्रमाचा उद्देश / महत्त्व :
उत्तर : पाणी हे पंचतत्त्वांपैकी एक असल्याने मानवी जीवनाप्रमाणेच भारतीय संस्कृतीतही पाण्याचे अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. प्राचीन काळी पाण्याची सुबत्ता होती. त्याकाळची पाणीसाठवणूक व जलव्यवस्थापन यातील काही महत्त्वाचे मुद्दे अभ्यासणे.
उपक्रमासाठी नियोजित कालावधी :
उत्तर : हा उपक्रम पूर्ण करण्यासाठी नियोजित कालावधी १ दिवस.
साहित्य व उपकरणे :
उत्तर : पेन, पेन्सिल, नोंदवही, मोबाईल, लॅपटॉप, संदर्भ ग्रंथ, पुस्तक इत्यादी.
उपक्रमाची कार्यपद्धती : परिसरातील प्राचीन जलव्यवस्थापन/पाणीसाठवणूक पद्धतीची ठिकाण, व्यवस्था इत्यादींसह सविस्तर माहिती :

उत्तर : १) पाणी साठवणूक पद्धत : अहमदनगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात असलेल्या भंडारदरा गावात हे धरण पसरलेले आहे.

२) धरणाची पाणी साठवण क्षमता ११ टीएमसी असून भंडारदरा धरणाचे मूळ नाव विल्सन डॅम असून त्यास 'आर्थर लेक' असे म्हटले जाते.

३) भंडारदरा धरण हे प्रवरा नदीवर कळसूबाई व बाळेश्वर या दोन टेकड्यांमध्ये बांधण्यात आले आहे. हे धरण आदिवासी भागासाठी देण आहे. हे धरण समुद्र सपाटीपासून २४०० फूट आहे.

४) धरणाची उंची २७० फूट आहे. धरणाला ४ मोऱ्या आहेत. ७०, १२०, १७०, २०२ अंतरावर आहेत. भिंतीच्या तळाची रुंदी ७१ मीटर वर आहे.

५) दगडी भिंतीचे बांधकाम १९२६ ला पूर्ण झाले. बुडीत जमीन २२,००० एकर आहे. धरणाची उंची ५०७ मीटर आहे.

आकृती / छायाचित्रे :
भंडारदरा धरण (विल्सन डॅम / छाता धरण)
आकृती : भंडारदरा धरण (विल्सन डॅम / छाता धरण)
उपक्रम करीत असताना स्पष्ट झालेल्या संकल्पना :
उत्तर : पाण्याला जीवनात अनन्यसाधारण स्थान आहे. प्राचीन काळातील पाणी साठवण्यासाठी वेगवेगळ्या पद्धतींची माहिती मिळाली. वाढत्या लोकसंख्येवर पाण्याची वाढती मागणी पाहता पाणी साठवणूक जास्तीत जास्त केली पाहिजे.
नवीन काय शिकलात ?
उत्तर : पाणी हे जीवन आहे. पाऊस पडला की पाणी वाहून जाते. पर्जन्यमान कमी किंवा जास्त यामुळे पिकांचे उत्पादन यामध्ये सातत्य राहत नाही. पाणी साठवून ठेवण्यासाठी तलाव, धरणे, नालाबंडिंग, शेततळे यांची निर्मिती करण्यात आली.
निष्कर्ष :
उत्तर : १) पाण्याचा अपव्यय टाळणे आवश्यक आहे.
२) पाणी साठवून ठेवण्यासाठी तलाव, धरणे, नालाबंडिंग, शेततळे यांची निर्मिती करण्यात यावी.
३) प्राचीन काळी प्रदूषण नसल्यामुळे मानवाचे आरोग्य चांगले होते.
उपक्रमाविषयी आपले मत/अनुभव लिहा :
उत्तर : हा उपक्रम पूर्ण करत असताना आपणाला असे दिसून येते की प्राचीन काळी पाण्याची सुबत्ता होती. पाणी अडवण्यासाठी बंधारे बांधणे, दुसऱ्या भागात पाणी पोहोचवण्यासाठी पाट-कालवे काढणे तसेच जमिनीतील पाणी वापरण्यासाठी विहिरी व आड तयार केले गेले होते.
पालकांची मदत :
उत्तर : हा उपक्रम करण्यासाठी ज्यावेळी अडचणी आल्या त्यावेळी काही माहिती पालकांकडून मिळाली, तसेच त्यांच्या काळातील पाणी साठवणूक कशी होती हे समजण्यास मदत झाली.
पालकांचे मत :
उत्तर : मानवाच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी आपण निसर्गावर अवलंबून असतो. ग्रामीण भागातील आदर्श जलव्यवस्थापनाची आपल्या देशाची संस्कृती म्हणजे देशाचा विकास हे समजून घेण्यात आपण कमी पडतो. याकरिताच भारतीय जल संस्कृतीच्या पुनरुज्जीवनासाठी पुन्हा एकदा खेड हाच केंद्रबिंदू मानून विचार करावा लागेल.
सहकार्य घेतलेल्या व्यक्ती :
उत्तर : १) शाळेतील शिक्षक    २) मित्र    ३) आई    ४) वडील    ५) भाऊ
वापरण्यात आलेल्या संदर्भ साहित्यांची यादी :
उत्तर : १) १० वी जलसुरक्षा पुस्तक    २) कुमार विश्वकोश    ३) भंडारदरा एक पर्यटन स्थळ    ४) Google.com
कृती : तुम्ही अभ्यासलेल्या प्राचीन जलव्यवस्थापन/जलसाठवणूक व्यवस्थेची प्रतिकृती (Model) तयार करा. सद्यस्थितीमध्ये तुम्ही अभ्यासलेली व्यवस्था भविष्यात अविरतपणे सुरू राहण्यासाठी तुम्ही कोणकोणत्या उपाययोजना सुचवाल ते लिहा.
उत्तर : १) पाणी अडवा, पाणी जिरवा या धोरणाचा प्रभावी वापर करावा लागेल.
२) पर्जन्य जल संचय (Rainwater Harvesting) करणे अनिवार्य करावे.
३) पाण्याचा पुनर्वापर (Recycling) करणे.
४) पाण्याचा काटेकोरपणे वापर करणे.
५) पाण्याच्या नियोजनासाठी उपाययोजना करणे.
६) पाण्याचा अपव्यय रोखण्यासाठी 'वॉटर कप' स्पर्धा, पाणी फाउंडेशन यांसारख्या लोकचळवळी सुरू करणे.
७) नदी जोड प्रकल्प राबवणे.
८) जलयुक्त शिवार अभियान प्रभावीपणे चालवणे.
९) पाणी प्रदूषित होऊ नये याची प्रत्येकाने काळजी घ्यावी.
१०) पृथ्वीवर पिण्यायोग्य व वापरण्यायोग्य पाणी खूप कमी प्रमाणात असल्याने ते पाणी अजिबात वाया जाऊ देऊ नये.
११) 'पाणी हेच जीवन आहे' हे ब्रीदवाक्य प्रत्येकाने अंगीकारावे.
शिक्षकांचा अभिप्राय स्वाक्षरी व दिनानांकसह :
दिनांक : .................... शिक्षकांची स्वाक्षरी : ....................
← Back

इयत्ता १०वी जलसुरक्षा घटक १ प्रकरण २ जलजिज्ञासेचा सांस्कृतिक वारसा संपूर्ण माहिती

"जलजिज्ञासेचा सांस्कृतिक वारसा" या प्रकरणात भारताच्या आणि महाराष्ट्राच्या समृद्ध प्राचीन जलव्यवस्थापनाचा सखोल परिचय करून दिला आहे. यामध्ये प्राचीन विहिरी, पायऱ्यांच्या बारवा, गडकिल्ल्यांवरील जलव्यवस्थापन आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जलनीतीविषयक विचार यांचा समावेश आहे.

अभ्यासक्रम व महत्त्वाचे मुद्दे (Key Concepts)

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions - FAQs)

१. बारव (Stepwell) म्हणजे काय आणि त्याचे महत्त्व काय?

बारव म्हणजे पाण्याच्या पातळीपर्यंत सुरक्षित उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्यांची भव्य व कलात्मक रचना केलेली ऐतिहासिक विहीर. दुष्काळातही गावाला मुबलक पिण्याचे पाणी मिळण्यासाठी या बारवांचे महत्त्व अनन्यसाधारण होते.

२. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जलव्यवस्थापन कसे होते?

किल्ल्यांवर वस्त्या वाढण्यापूर्वी पाण्याची सोय करणे, पाषाणातील झऱ्यांचे पाणी टाक्यांमध्ये साठवणे आणि पाण्याचा थेंब न थेंब जपणे ही शिवरायांची दूरदर्शी जलनीती होती.

३. ऐतिहासिक जलरचनांचे जतन करणे का गरजेचे आहे?

या रचना आपल्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक आहेत आणि आजच्या काळात भूजल पुनर्भरण व स्थानिक पाणीटंचाई निवारणासाठी त्या अत्यंत उपयुक्त ठरतात.

संबंधित शोध संज्ञा (Related Searches)

जलजिज्ञासेचा सांस्कृतिक वारसा स्वाध्याय उत्तरे १०वी जलसुरक्षा घटक १ प्रकरण २ ऐतिहासिक बारव माहिती दहावी छत्रपती शिवाजी महाराज जलव्यवस्थापन Class 10 Water Security Chapter 2 Marathi Stepwell Water Heritage Solutions